در میان ائمه هدی(ع)، امام کاظم(ع) دارای بیشترین تعداد فرزند است و این ویژگی، نه تنها از نظر جمعیتی، بلکه از لحاظ تأثیر فرهنگی، سیاسی و اجتماعی، مسیری طولانی و پیچیده در تاریخ اسلام و جامعه ایران داشته است. امروزه، جمعیت سادات در سراسر جهان به بیش از ۱۰۰میلیون نفر میرسد و بیشتر خانوادههای موسوی، نسل موسی بن جعفر(ع) هستند. در کشور ما هر جایی که پا میگذارید، گواهی از حضور فرزندان و نوادگان این امام بزرگ است. این خانوادههای موسوی، نه تنها در زمینههای علمی و فرهنگی، بلکه در سیاست و اجتماع نیز نقشهای محوری ایفا کردهاند. امامزادگان، قطبهای فرهنگی و معنوی کشور هستند و اثر آنها در ادای نیازهای روحی و روانی مردم، قابل مشاهده و اندازهگیری است. مطالعات روانشناختی میتواند تأثیرات مثبت این امامزادگان را در خلق حس امنیت، آرامش و شادی در افراد نشان دهد. اما این تأثیرات، نه تنها از نظر روانی، بلکه از لحاظ معماری، فرهنگ و سیاست نیز قابل تحلیل است. امام خمینی(ره) نیز از نسل موسی بن جعفر(ع) بود و این امر نشاندهنده تأثیر عمیق این خانواده در تاریخ معاصر ایران است.
امروز، در ۲۵رجب سالروز شهادت امام موسی کاظم(ع) میتوانیم این بحث را با توجه به اهمیت جمعیتی و تأثیرات گسترده آن، بهطور جامع بررسی کنیم. گفتوگوی ما با حجتالاسلام محمدتقی شفیعی، پژوهشگر حوزه جمعیت را در ادامه میخوانید.
نسل برکت: امام کاظم(ع) و جنگ جمعیتی در برابر سرکوب
حجتالاسلام شفیعی در توضیح زمانه امام کاظم(ع) توضیح میدهد: در اوج سرکوب و تهدیدات سیاسی در زمان حضور امام موسی کاظم(ع)، نه تنها دین و اسلام در خطر بود، بلکه خود انسان و ادامه نسل اهلبیت(ع) درمعرض تهدید قرار گرفته بود. این امام بزرگ، با دیدی نهادینه و فراگیر، نه تنها از اهمیت ادامه نسل و ایجاد نسلی پربرکت آگاه بود، بلکه بهعنوان رهبری فرهنگی و معنوی، در میان سایههای تاریک سرکوب، به ایجاد نسلی مبارز، علمی و پرورش یافته در ادیان و فضای اسلامی پرداخت. این امر، نه صرفاً یک انتخاب فردی، بلکه یک استراتژی ایمانی و ملی بود.
وی اضافه میکند: هارون الرشید با احساس تهدید از افزایش جمعیت و نفوذ شیعیان، به کشتن سادات و افراد مرتبط با اهلبیت(ع) دست زد. در روایتی از عیون اخبارالرضا(ع) شیخ صدوق، صفحه ۱۰۹ آمده است: حمید بن قحطبه طائی طوسی، برای عبدالله بزاز نیشابوری نقل کرده است: در یکی از شبها، هارون مرا احضار کرد و به من دستور داد این شمشیر را بگیر و دستور این غلام را اجرا کن. غلام هارون مرا به خانهای برد و قفل آن را گشود و ما داخل شدیم. آنجا سه اتاق و یک چاه دیده میشد. در اتاق اول را گشود که دیدم ۲۰ سید، اعم از پیر و جوان، با غل و زنجیر در آن به سر میبرند. آنان همه از اولاد علی(ع) و فاطمه(س) بودند. یکی پس از دیگری با شمشیرم سرشان را از بدنشان جدا میکردم و آن نوکر، پیکرشان را در چاه میافکند. در اتاقهای دوم و سوم نیز سادات به همین تعداد و با همان وضع رقتبار به سر میبردند و من آنان را به نفرات قبلی ملحق کردم. مردی سالخورده باقی ماند که به من گفت: ای مرد شوم، خدا نابودت کند! روز قیامت در پیشگاه جد ما، رسول(ص) چه عذری داری؟ دستهایم به لرزه افتاد و اضطراب تمام وجودم را گرفت و میخواستم از کشتن او صرفنظر کنم که آن غلام نگاه غضبآلودی به من کرد و تهدیدم کرد اگر آن مرد سالخورده را نکشم، خودم در امان نخواهم بود. پس او را هم گردن زدم و غلام هارون بدنش را در چاه افکند. این روایت نه تنها شکلی از تجاوز سیاسی، بلکه نمادی از سرکوب فرهنگی و دینی است.
وی اضافه میکند: در این شرایط، امام کاظم(ع) با توجه به اینکه این سرکوب نه تنها انسانها را بلکه ادامه دین و امید اهلبیت(ع) را تهدید میکرد، فرزندان زیادی داشت تا نسل اهلبیت(ع) ادامه یابد. این فرزندآوری، عملی ایمانی و دفاعی بود؛ جنگی بود که در میان تاریکی، با نور ایمان و امید شروع شد. این امام در اوج فشارهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، با کمترین امکانات، در جنگ جمعیتی که هارونالرشید راه انداخته بود، علمداری و مدیریت کرد.
جمعیت: چالش تاریخی و ضرورت اسلامی در جامعه با ایمان
این پژوهشگر حوزه جمعیت یادآور میشود: مسئله جمعیت همواره در جامعه دینی ما از اهمیت بالایی برخوردار بوده است. در دعایی که در آن، شکایت از خداوند در برابر فقدان پیغمبر(ص) و غیبت امام زمان(عج) مطرح میشود، از جمعیت نیز به عنوان یکی از دغدغههای اصلی سخن گفته میشود: «اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْکُو إِلَیْکَ فَقْدَ نَبِیِّنَا وَ غَیْبَةَ وَلِیِّنَا وَ شِدَّةَ الزَّمَانِ عَلَیْنَا وَ وُقُوعَ الْفِتَنِ وَ تَظَاهُرَ الْأَعْدَاءِ وَ کَثْرَةَ عَدُوِّنَا وَ قِلَّةَ عَدَدِنَا» (مصباح المتهجد، ج ۱، ص ۴۰۹). این نشاندهنده این است مسئله جمعیت در اندیشه اسلامی به اندازه فقدان پیغمبر(ص) و غیبت امام زمان(عج) مورد توجه قرار گرفته است. کشور ما در وضعیت بحران جمعیت و اقلیت قرار دارد و نمیتوان از این چالش بهسادگی گذشت. امروزه در جنگ جمعیتی قرار داریم و همه کسانی که به دین و آینده جامعه ایمان دارند، باید به این موضوع توجه ویژهای داشته باشند.
حجتالاسلام شفیعی در باب جنگ جمعیتی در دوران امام کاظم(ع) به این موضوع اشاره کرده و توضیح میدهد: وقتی موسی بن جعفر(ع) جمعیت را به عنوان بحرانی در جامعه و میان پیروان امام میبیند، نه تنها خودش فرزندآوری میکند، بلکه اطرافیان را نیز به این امر تشویق میکند. راوی میگوید: به امام کاظم (ع) نوشتم من پنج سال است فرزند ندارم، چرا که همسرم دوست ندارد فرزند بیشتری داشته باشد و میگوید خرج بچهها برای من به خاطر کمی مال سخت است. حضرت به او پاسخ داد: «اُطلُبِ الوَلَدَ؛ فَإنَّ اللّهَ عز و جل هُم یرزقهم» (کافی، ج ۶، ص ۳) یعنی فرزند بخواه و اقدام کن، چرا که خداوند عزوجل روزی آنان را تأمین میکند. این دعوت به اقدام به حفظ و افزایش جمعیت، نشاندهنده اهمیت مطلق این موضوع در اندیشه اسلامی است.
رزق و اعتماد: نگاه اسلامی به چالشهای فرزندآوری در جامعه امروز
این استاد حوزه و دانشگاه به نگرانیهای خانوادههای تکفرزند یا دو فرزند در مورد رزق و روزی اشاره و تأکید میکند: یکی از اصلیترین موانع فرزندآوری، احساس بار مالی و نگرانی از خرج بچههاست. میگویند از کجا خرج بچهها را دربیاوریم؟ اینکه امروز، خرج فرزندآوری و پرورش بچهها افزایش یافته را همه قبول داریم و دولت باید در این زمینه کمک کند. اما فرض کنید در بدترین شرایط قرار داریم، شرایطی که حاکمیت و کمکهای دولتی وجود ندارد. در اینجا امام کاظم(ع) در پاسخ به کسی که نگران خرج فرزندآوری بود، پای رزاقیت خدا را وسط کشید. این امر نشان میدهد در مسیر فرزندآوری، حساب رزق، نه در دست انسان، بلکه در دست خداوند است. در آیه ۳۱ سوره اسرا و نیز آیه ۱۵۱ سوره انعام آمده است: «نَحْنُ نَرْزُق وَ إِیَّاکُم». خدا وقتی میخواست جواب دهد بهخاطر ترس دنبال حذف فرزند نباشید، فرمود: «بنده من حواست باشد من خدا، تو را روزی رساندهام و بچههایت را». ما همیشه فکر میکنیم همه رزق و روزی ما با تلاش و محاسبه ما بدست میآید، حال آنکه تلاش، یکی از بخشهایی است که انسان باید برای روزی خودش انجام دهد. اما خداوند متعال، به عنوان کسی که رازق شماست، بخشی از روزیها را خارج از محاسبات میرساند. به این روزیها، روزیهای من حیث لا یحتسب میگویند؛ روزیهایی که شما روی آن حساب و برنامهریزی نکردهاید.
حجتالاسلام شفیعی اضافه میکند: تقوا، قاعده روزیهای محاسبه نشده است. این بخش از روزیها که روی آن حساب نکردهایم نمیدانیم کی و کجا به دستمان میرسد. این امر قابل برنامهریزی است که چطور در مسیر این روزیهای محاسبه نشده قرار بگیریم. «ومَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقه مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِب» (آیات ۲ و ۳ سوره طلاق) این یکی از قواعد مهم رزق و روزی است. اینکه روزی شما همیشه از جایی که برنامهریزی کردهاید، نمیرسد. یکی از برنامههای رسیدن به روزهایی که تحت برنامه شما نیست، تقواست. روزی در فرزندآوری فرع ماجراست؛ اصل، اعتماد به خداست. این اعتماد به خدا، ریشه در واقعبینی ما دارد. تقوای الهی یعنی کسی که هوای خدا را دارد، خدا هم هوای او را دارد. این تعامل که شکل گرفت، زندگی فرم طبیعی و روال خودش را پیدا میکند و همه عالم با آدم مهربان میشود. امیرالمؤمنین(ع) در نامه ۳۱ به امام حسن(ع) فرمود: «وَ اعْلَمْ یَا بنَیَّ أنِ الرِزْقٌ رِّزْقَان رِزْق تَطْلُبُهُ وَ رِزْقٌ یَطْلُبُکَ فان لَمْ تَأته اتاک» پسرم! بدان روزی دو قسم است، یکی آنکه تو آن را میجویی و دیگر آنکه او تو را میجوید و اگر تو به سوی آن نروی، خود به سوی تو خواهد آمد.
تقوای جامعه و برکات رزق
این جمعیتپژوه اضافه میکند: رابطه تقوا و رزق و روزی به رابطه فردی با خدا ختم نمیشود، بلکه اگر جامعهای تقوا پیشه کند نیز آنگاه همه آن جامعه در مسیر روزی و برکات فراوان قرار میگیرد. در آیه ۹۶ سوره اعراف، خداوند میفرماید: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَی آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَیْهِمْ بَرَکَاتٌ مِنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ لَکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا کَانُوا یَکْسِبُونَ»، یعنی اگر مردم شهرها و دیارها ایمان آورده و پرهیزکار میبودند، همانا ما درهای برکاتی از آسمان و زمین را برایشان باز میکردیم. شاید مشکلات ما در رزق و روزی بهخاطر این است که جامعه ما تقوای الهی را رعایت و طبق قاعده رزق و روزی عمل نکرده است. همچنان که آمده است فرزندآوری عامل افزایش رزق و روزی است و نیز پیامبر(ص) فرمود: «کُلَّما کَثُرَ الْعِیالُ کَثُرَ الرِّزْقُ» (شرح نهجالبلاغه، جلد ۱۸، ص ۳۳۷).
حجتالاسلام شفیعی در پایان با اشاره به اینکه موسی بن جعفر(ع) در بدترین شرایط اجتماعی و سیاسی، زمانی که دشمنان جنگ جمعیتی علیه حضرت و مرام دین خدا راه انداخته بودند، علم فرزندآوری را برافراشته بود، میافزاید: امروز همه از برکات و اقدام هوشمندانه امام کاظم(ع) بهرهمندیم. این امامزادگان که چشم و چراغ کشور ما هستند، این نسل با برکت، در اثر مجاهدت امام کاظم(ع) رشد و این خط نورانی امتداد پیدا کرد. آن حضرت در اوج تهدیدات، با ایمان و اقدام فردی، نسلی را ایجاد کرد که ادامه دین را تضمین میکند.
نظر شما